Giám đốc Tình báo Quốc gia là quan chức đứng đầu toàn bộ hệ thống tình báo liên bang Mỹ — vị trí được lập ra sau vụ khủng bố 11/9/2001 nhằm cải thiện việc chia sẻ thông tin giữa các cơ quan, theo KCRA. Người giữ chức này giám sát 18 cơ quan tình báo, bao gồm CIA, NSA và FBI, đồng thời là cố vấn tình báo chính cho tổng thống. Hôm thứ Ba, Thượng viện đã bỏ phiếu 51-47 để xác nhận ông Jay Clayton vào vị trí này, với toàn bộ phiếu chống đến từ đảng Dân chủ.
Ông Clayton, người từng làm công tố viên liên bang tại Manhattan và chủ trì Ủy ban Chứng khoán và Giao dịch dưới thời Tổng thống Trump nhiệm kỳ đầu, thay thế ông Bill Pulte — người giữ vai trò quyền giám đốc trong khoảng sáu tuần mà không qua đề cử chính thức của tổng thống. Trước khi rời nhiệm, ông Pulte công bố đợt cắt giảm nhân sự thứ năm, tương đương khoảng 30% biên chế so với vài tuần trước đó. Tổng thống Trump đã lên tiếng chúc mừng ông Clayton trên mạng xã hội Truth Social, gọi ông là người sẽ làm việc "xuất sắc" (spectacular) trong vai trò mới, theo South China Morning Post.
Chỉ trong vài tháng, ghế lãnh đạo tình báo quốc gia đã đổi chủ ba lần liên tiếp.
Vì sao vị trí này bị bỏ trống, và ai từng nắm giữ nó
Bà Tulsi Gabbard, người tiền nhiệm của cả ông Clayton lẫn ông Pulte, đã từ chức hồi tháng 6, với lý do cần chăm sóc chồng sau khi ông được chẩn đoán ung thư xương, theo The Spokesman-Review. Trong thời gian tại vị, bà từng gây chú ý khi có mặt tại một cuộc khám xét của FBI ở văn phòng bầu cử bang Georgia. Sau khi bà rời đi, ông Pulte — một doanh nhân từng đứng đầu Cơ quan Tài chính Nhà ở Liên bang — được giao tạm quyền, dù không có kinh nghiệm an ninh quốc gia hay giấy phép an ninh chính thức, điều khiến cả nghị sĩ Dân chủ lẫn một số nghị sĩ Cộng hòa lo ngại.
Quá trình đề cử ông Clayton cũng không suôn sẻ. Ủy ban Tình báo Thượng viện đã thông qua đề cử với tỷ lệ 9-8 theo đúng ranh giới đảng phái. Tại phiên điều trần xác nhận, ông nhiều lần từ chối khẳng định trực tiếp rằng ông Joe Biden đã thắng cử năm 2020, dù nói rằng kết quả bầu cử "đã được chứng nhận" và tự nhận mình "không phải người phủ nhận kết quả bầu cử", theo DW.com. Câu trả lời này khiến nhiều nghị sĩ Dân chủ, trong đó có Thượng nghị sĩ Alex Padilla của California, chỉ trích ông là thiếu bản lĩnh để chống lại áp lực chính trị từ tổng thống, theo Courthouse News. Ngược lại, phía Cộng hòa như Thượng nghị sĩ Tom Cotton của Arkansas cho rằng ông Clayton là ứng viên có năng lực, từng phối hợp với các cơ quan tình báo và chống khủng bố khi còn làm công tố viên liên bang.
Bối cảnh: ghế này thay người liên tục có phải chuyện thường?
Việc một tổng thống thay đổi lãnh đạo tình báo không hiếm, nhưng tốc độ luân chuyển trong năm nay là bất thường. Chỉ trong vài tháng, vị trí Giám đốc Tình báo Quốc gia đã qua tay ba người: bà Gabbard, ông Pulte tạm quyền, rồi đến ông Clayton — một nhịp độ thay đổi nhanh hơn hẳn so với thông lệ, khi các đời giám đốc trước thường tại vị nhiều năm. Việc để một quan chức không có nền tảng an ninh quốc gia như ông Pulte tạm quyền, đồng thời chủ trì cắt giảm nhân sự sâu tại cơ quan, cũng là điều hiếm gặp trong lịch sử của văn phòng này. Thượng nghị sĩ Susan Collins của Maine, một thành viên Cộng hòa, thậm chí nêu lo ngại tại phiên điều trần về việc có lời kêu gọi xóa bỏ hoàn toàn Văn phòng Giám đốc Tình báo Quốc gia, theo KCRA — một đề xuất mà chính ông Clayton phản đối, cho rằng cơ quan này cần được duy trì để điều phối 17 cơ quan tình báo còn lại.
Một yếu tố khác khiến việc xác nhận lần này có sức nặng thực tế: Mục 702 của Đạo luật Giám sát Tình báo Nước ngoài — cho phép chính phủ thu thập liên lạc điện tử của người nước ngoài ở nước ngoài mà không cần lệnh của tòa — đã hết hiệu lực từ tháng 6 sau khi phe Dân chủ từ chối gia hạn với lý do phản đối việc để ông Pulte tạm quyền. Việc thu thập tình báo trên thực tế vẫn tiếp diễn dù thẩm quyền pháp lý đã hết hạn. Một dân biểu Dân chủ, ông Jim Himes, nhận định việc ông Clayton được xác nhận có thể giúp đạt đủ số phiếu để tái lập Mục 702 bằng luật, thay vì để nó tồn tại trong vùng xám pháp lý như hiện nay.
Hãng tin New York Times cũng xác nhận việc Thượng viện thông qua đề cử này, khép lại giai đoạn ông Clayton kế nhiệm người tiền nhiệm trong chuỗi thay đổi lãnh đạo liên tiếp của cơ quan tình báo quốc gia.
Giám đốc Tình báo Quốc gia khác gì với Giám đốc CIA?
Giám đốc Tình báo Quốc gia đứng trên và điều phối toàn bộ 18 cơ quan tình báo liên bang, bao gồm cả CIA, NSA và FBI, đóng vai trò cố vấn tình báo chính cho tổng thống. Giám đốc CIA chỉ phụ trách một cơ quan trong số đó. Vị trí Giám đốc Tình báo Quốc gia được lập ra sau vụ khủng bố 11/9/2001 để khắc phục tình trạng các cơ quan tình báo không chia sẻ thông tin với nhau.
Tại sao đảng Dân chủ đồng loạt phản đối ông Clayton?
Lý do chính mà các nghị sĩ Dân chủ nêu ra là việc ông Clayton từ chối khẳng định trực tiếp ông Joe Biden đã thắng cử năm 2020, dù ông nói kết quả đó đã được chứng nhận chính thức. Họ cho rằng câu trả lời né tránh này cho thấy ông thiếu sẵn sàng đối đầu với áp lực chính trị từ Tòa Bạch Ốc trong một vị trí vốn cần sự độc lập.
Phía Cộng hòa bảo vệ ông Clayton như thế nào?
Các nghị sĩ Cộng hòa như Tom Cotton và Katie Britt lập luận rằng ông Clayton có kinh nghiệm thực chất, từng làm việc trực tiếp với các cơ quan tình báo và chống khủng bố khi còn là công tố viên liên bang, đồng thời có kinh nghiệm quản lý cấp cao từ thời chủ trì Ủy ban Chứng khoán và Giao dịch. Họ cho rằng ông đủ năng lực điều hành một cơ quan phức tạp gồm 18 đơn vị thành viên.
Có đúng là cơ quan tình báo đang bị cắt giảm mạnh không?
Đúng một phần: dưới thời quyền giám đốc Bill Pulte, Văn phòng Giám đốc Tình báo Quốc gia đã trải qua nhiều đợt cắt giảm nhân sự, với đợt gần nhất được mô tả là giảm khoảng 30% biên chế so với vài tuần trước đó. Tuy nhiên đây là số liệu do chính ông Pulte công bố, chưa có xác nhận độc lập chi tiết về số người bị ảnh hưởng.
Đạo luật giám sát Mục 702 hết hạn có nghĩa là hoạt động do thám dừng lại không?
Không hẳn. Thẩm quyền pháp lý theo Mục 702 đã hết hạn từ tháng 6 sau khi Thượng viện không gia hạn được, nhưng việc thu thập thông tin tình báo trên thực tế vẫn tiếp diễn vì các nhà cung cấp dịch vụ vẫn tuân thủ yêu cầu của chính phủ. Điều này khiến hoạt động giám sát rơi vào một vùng xám pháp lý cho đến khi Quốc hội thông qua luật tái lập chính thức.