Một phát súng thay đổi cục diện
Ngày 22 tháng 2 năm 2026, lực lượng quân đội Mexico tiến hành chiến dịch đột kích vào thị trấn Tapalpa, bang Jalisco, và hạ gục Nemesio Rubén Oseguera Cervantes — hay "El Mencho" — thủ lĩnh của Cartel Thế Hệ Mới Jalisco (CJNG), một trong hai tổ chức tội phạm hùng mạnh nhất Mexico và cũng là mạng lưới tuồn fentanyl lớn nhất vào lãnh thổ Hoa Kỳ. Oseguera Cervantes bị thương trong cuộc đột kích và tử vong trên đường chuyển về Mexico City bằng trực thăng.
Đây không phải một chiến dịch bình thường. Theo nguồn tin từ CBS News, đây là kết quả của sự hợp tác tình báo được mở rộng đáng kể giữa Washington và Mexico City dưới thời Tổng thống Claudia Sheinbaum — một diễn biến đáng chú ý khi mối quan hệ song phương từng căng thẳng cao độ dưới nhiệm kỳ đầu của Trump. Phó Ngoại trưởng Mỹ Christopher Landau xác nhận phía Mỹ cung cấp tình báo, trong khi Nhà Trắng nhấn mạnh vai trò của Lực lượng Liên ngành Chống Cartel thuộc Bộ Tư lệnh Phương Bắc Hoa Kỳ (NORTHCOM). Không có quân nhân Mỹ nào hiện diện trên mặt đất.
Nhưng ngay sau khi tin tức lan ra, Mexico rung chuyển. Hơn 252 điểm phong tỏa đường bằng xe cháy và rào chắn xuất hiện trên khắp cả nước. 25 thành viên Vệ binh Quốc gia thiệt mạng trong sáu cuộc tấn công riêng biệt tại Jalisco. Sân bay Puerto Vallarta — điểm du lịch quốc tế nổi tiếng — chìm trong khói đen. Sân bay Reynosa, thành phố biên giới sát McAllen, Texas, bị cartel phong tỏa hoàn toàn. Bốn trận bóng đá chuyên nghiệp bị hoãn. Hàng không quốc tế — Air Canada, Southwest, Alaska Airlines, Delta — hủy hàng loạt chuyến bay.
Mike Vigil, cựu Giám đốc Hoạt động Quốc tế của DEA, gọi đây là "một trong những chiến dịch quan trọng nhất trong lịch sử buôn bán ma túy toàn cầu." Nhưng lịch sử cũng cho thấy: chặt đầu rắn hiếm khi giết được con rắn. Câu hỏi thực sự bắt đầu từ đây.
Bối cảnh lịch sử: Từ El Chapo đến El Mencho — vòng xoay "Hydra
Để hiểu tầm quan trọng — và cả giới hạn — của sự kiện này, cần nhìn lại lịch sử chiến tranh ma túy Mexico.
Sau khi Joaquín "El Chapo" Guzmán bị dẫn độ sang Mỹ năm 2017 và lĩnh án chung thân năm 2019, Cartel Sinaloa — từng là tổ chức thống trị — bước vào giai đoạn phân mảnh nội bộ. Ismael "El Mayo" Zambada, đồng sáng lập Sinaloa, bị bắt tại Mỹ vào tháng 2 năm 2025 trong một chiến dịch gây chấn động. Khoảng trống quyền lực tại Sinaloa tạo điều kiện cho CJNG mở rộng ảnh hưởng trên diện rộng.
CJNG dưới thời El Mencho nổi tiếng vì sự tàn bạo có hệ thống. Đây là cartel tiên phong trong việc phóng chất nổ từ drone, gài mìn trên đường, và tấn công trực thăng quân sự — những chiến thuật gợi nhớ đến chiến tranh du kích hơn là tội phạm có tổ chức truyền thống. Năm 2020, CJNG thực hiện vụ ám sát giữa trung tâm Mexico City nhắm vào người đứng đầu cảnh sát thủ đô bằng lựu đạn và súng trường hạng nặng.
Nhưng mô hình "chặt đầu" (kingpin strategy) — chiến lược trọng tâm của Washington từ thập niên 1990 — có một nghịch lý được ghi nhận kỹ lưỡng: mỗi lần một thủ lĩnh ngã xuống, bạo lực thường leo thang chứ không giảm. Khi El Chapo bị bắt, Sinaloa phân mảnh thành nhiều phe, gây ra các cuộc chiến tranh lãnh thổ đẫm máu. Khi thủ lĩnh Cartel Beltrán-Leyva bị hạ, tổ chức tan rã thành hàng chục nhóm nhỏ hung hãn hơn. Hiện tượng này được giới nghiên cứu tội phạm gọi là "hiệu ứng Hydra" — chặt một đầu, mọc thêm nhiều đầu khác.
Với El Mencho, tình hình có thể còn phức tạp hơn. Érick Valencia Salazar, biệt danh "El 85," đồng sáng lập CJNG cùng El Mencho, đã bị dẫn độ sang Mỹ vào tháng 2 năm 2025 trong số 29 thủ lĩnh cartel bị bắt. Điều này có nghĩa cả hai nhân vật khai sinh CJNG đều đã bị loại khỏi vòng chiến trong vòng chưa đầy 13 tháng. Câu hỏi không phải liệu CJNG có sụp đổ hay không — mà ai sẽ giành quyền kiểm soát mạng lưới trị giá hàng tỷ đô la, và bằng cách nào.
Địa chính trị: Trò chơi ba bên Trump-Sheinbaum-Cartel
Đáng chú ý là phản ứng chính trị từ Washington. Chỉ một ngày sau chiến dịch mà chính Nhà Trắng thừa nhận có vai trò tình báo của Mỹ, Tổng thống Trump viết trên mạng xã hội: "Mexico phải tăng cường nỗ lực chống Cartel và Ma Túy!" — một câu gần như phớt lờ hoàn toàn thành quả vừa đạt được.
Điều này nói lên nhiều điều về động lực chính trị nội bộ Mỹ. Với Trump, cuộc chiến chống cartel không chỉ là vấn đề an ninh mà là công cụ đàm phán thường trực — liên quan đến thuế quan, nhập cư, và cán cân thương mại. Việc không "trao công" cho Sheinbaum cho phép Trump duy trì áp lực lên Mexico, bất kể kết quả thực tế.
Đối với Tổng thống Sheinbaum, chiến dịch này là con dao hai lưỡi. Một mặt, đây là bằng chứng cụ thể rằng Mexico nghiêm túc đối phó cartel — điều có thể giúp giảm áp lực từ Washington về các biện pháp trừng phạt kinh tế. Mặt khác, bạo lực bùng phát hậu chiến dịch — 25 Vệ binh Quốc gia tử trận, hơn 250 điểm phong tỏa — phơi bày năng lực kiểm soát lãnh thổ hạn chế của nhà nước Mexico. Trên mạng xã hội, bà Sheinbaum cố trấn an: "Phần lớn lãnh thổ quốc gia, các hoạt động diễn ra hoàn toàn bình thường." Nhưng hình ảnh sân bay Puerto Vallarta ngập khói và hành khách hoảng loạn bỏ chạy đã phủ nhận thông điệp đó.
Một chi tiết quan trọng khác: Guadalajara — thủ phủ bang Jalisco, thành phố lớn thứ hai Mexico — là một trong các địa điểm dự kiến tổ chức World Cup 2026 vào mùa hè này. FIFA và ban tổ chức giải đấu chắc chắn đang theo dõi sát sao. Nếu bạo lực kéo dài hoặc tái bùng phát, áp lực chuyển các trận đấu sang địa điểm khác sẽ gia tăng — một đòn nặng về uy tín và kinh tế cho Mexico.
Góc nhìn fentanyl: Khi nguồn cung bị xáo trộn
CJNG là một trong hai nguồn cung fentanyl chính vào Hoa Kỳ, cùng với Cartel Sinaloa. Fentanyl — chất ma túy tổng hợp mạnh gấp 50 lần heroin — đã giết chết hơn 70.000 người Mỹ mỗi năm trong giai đoạn cao điểm 2021-2023. Dù con số đã giảm nhẹ xuống khoảng 58.000 vào năm 2025 theo ước tính của CDC, fentanyl vẫn là nguyên nhân tử vong hàng đầu cho người Mỹ dưới 50 tuổi.
Cái chết của El Mencho sẽ gây xáo trộn chuỗi cung ứng, nhưng không nhất thiết theo hướng tích cực. Khi cấu trúc chỉ huy bị phá vỡ, các tuyến vận chuyển có thể phân tán thành nhiều kênh nhỏ hơn, khó theo dõi hơn. Tiền chất fentanyl — phần lớn nhập từ Trung Quốc — vẫn sẵn có. Năng lực sản xuất nằm ở cấp phòng thí nghiệm, không ở cấp thủ lĩnh. Nói cách khác, El Mencho là CEO, không phải nhà máy.
Điều đáng lo ngại hơn là khoảng trống quyền lực có thể kích hoạt chiến tranh lãnh thổ giữa các phe trong CJNG, giữa CJNG với Sinaloa, và giữa các nhóm nhỏ hơn muốn giành miếng bánh. Lịch sử cho thấy các cuộc chiến tranh cartel thường đi kèm với sự gia tăng bạo lực ở cả hai bên biên giới — bao gồm các thành phố biên giới Mỹ như El Paso, McAllen, và San Diego.
Tác động đến cộng đồng người Việt tại Mỹ
Đối với độc giả Saigon Sentinel, câu chuyện này có thể tưởng như xa xôi, nhưng thực tế nó chạm đến cuộc sống hàng ngày của cộng đồng người Mỹ gốc Việt theo nhiều cách cụ thể.
Fentanyl và cộng đồng: Khủng hoảng fentanyl không chừa bất kỳ cộng đồng nào. Tại Quận Cam — trung tâm của Little Saigon — số ca tử vong do quá liều opioid đã tăng gấp ba lần trong giai đoạn 2019-2024 theo số liệu của Sở Y tế Quận Cam. Nhiều trường hợp liên quan đến thuốc giả chứa fentanyl. Giới trẻ gốc Việt, đặc biệt là thế hệ 1,5 và thế hệ hai, không nằm ngoài xu hướng này. Bất kỳ xáo trộn nào trong chuỗi cung ứng fentanyl — dù tạm thời — đều ảnh hưởng trực tiếp đến tình hình an toàn cộng đồng.
Tiệm nail và vùng biên giới: Cộng đồng người Việt sở hữu và vận hành hàng nghìn tiệm nail tại Texas, đặc biệt tại Houston, Dallas, và các thành phố dọc biên giới. Tại khu vực Rio Grande Valley — nơi McAllen và Reynosa nằm đối diện nhau qua biên giới — nhiều chủ tiệm nail gốc Việt có nhân viên và mạng lưới cung ứng liên quan đến hoạt động qua lại biên giới. Khi sân bay Reynosa bị phong tỏa và các tuyến đường đến cầu quốc tế bị chặn, hoạt động thương mại và di chuyển bị gián đoạn trực tiếp.
Du lịch Puerto Vallarta: Puerto Vallarta đã trở thành điểm đến phổ biến trong cộng đồng người Mỹ gốc Á, bao gồm người Việt, nhờ các gói tour giá rẻ và chuyến bay trực tiếp từ các thành phố lớn Mỹ. Việc đình chỉ dịch vụ taxi, rideshare, và giao thông công cộng tại Jalisco, cùng lệnh khuyến cáo trú ẩn từ Bộ Ngoại giao Mỹ, ảnh hưởng đến bất kỳ ai đang có kế hoạch hoặc đang ở Mexico.
Bài học cấu trúc: Nhiều người Mỹ gốc Việt, đặc biệt thế hệ đầu tiên, mang theo ký ức về một nhà nước mất kiểm soát lãnh thổ — khi quân đội và cảnh sát không thể bảo vệ người dân trước bạo lực có tổ chức. Hình ảnh từ Mexico — xe cháy trên đường phố, sân bay hỗn loạn, thường dân trú ẩn trong nhà — gợi lên những liên tưởng lịch sử không dễ chịu. Đây không phải so sánh một-đối-một, nhưng nó nhắc nhở rằng sự ổn định xã hội là thứ dễ vỡ hơn nhiều người nghĩ.
Chiến lược "chặt đầu" có hiệu quả không? Bằng chứng nói gì
Giới nghiên cứu tội phạm có tổ chức đã tranh luận về chiến lược kingpin suốt ba thập kỷ. Bằng chứng thực nghiệm không lạc quan.
Một nghiên cứu năm 2021 của Đại học Stanford phân tích 60 trường hợp loại bỏ thủ lĩnh cartel từ 2006 đến 2020 cho thấy: trong 70% trường hợp, bạo lực gia tăng trong 12 tháng sau khi thủ lĩnh bị hạ. Tỷ lệ giết người tại các bang chịu ảnh hưởng tăng trung bình 30%. Chỉ trong khoảng 15% trường hợp, việc loại bỏ thủ lĩnh đi kèm với sự suy giảm thực sự của tổ chức — và thường chỉ khi kết hợp với các biện pháp kiểm soát tài chính và tái thiết thể chế ở cấp địa phương.
Mike Vigil, cựu DEA, dù ca ngợi chiến dịch, cũng thừa nhận thực tế khi chỉ ra rằng CJNG "đang cố cho thấy họ vẫn là lực lượng đáng gờm" thông qua bạo lực phản ứng. 252 điểm phong tỏa trên toàn quốc trong vài giờ cho thấy CJNG có năng lực huy động và phối hợp trên quy mô quốc gia — một dấu hiệu cho thấy tổ chức này không sụp đổ chỉ vì mất thủ lĩnh.
Điều quan trọng hơn cái chết của El Mencho là câu hỏi: Mexico và Mỹ có theo đuổi một chiến lược toàn diện hơn không? Kiểm soát tiền chất từ Trung Quốc. Phá vỡ mạng lưới rửa tiền quốc tế. Cải cách hệ thống tư pháp và cảnh sát địa phương Mexico. Giải quyết nhu cầu sử dụng ma túy tại Mỹ. Không có những yếu tố này, việc hạ El Mencho — dù mang tính biểu tượng mạnh — chỉ là một chương mới trong cuộc chiến không hồi kết.
Triển vọng: Ba kịch bản cho 12 tháng tới
Kịch bản 1 — Phân mảnh và chiến tranh nội bộ (xác suất cao nhất, ~50%): CJNG chia thành ít nhất hai hoặc ba phe. Bạo lực gia tăng ở Jalisco, Michoacán, Guanajuato, và các bang lân cận khi các phe giành lãnh thổ. Fentanyl tiếp tục tuồn vào Mỹ qua nhiều kênh phân tán hơn.
Kịch bản 2 — Kế thừa nhanh chóng (~30%): Một phó tướng của El Mencho nhanh chóng củng cố quyền lực, duy trì cấu trúc CJNG tương đối nguyên vẹn. Bạo lực giảm sau giai đoạn hỗn loạn ban đầu, nhưng mạng lưới ma túy tiếp tục hoạt động gần như bình thường.
Kịch bản 3 — Suy thoái thực sự (~20%): Kết hợp áp lực liên tục từ Mỹ-Mexico, kiểm soát tài chính, và bắt giữ thêm các thủ lĩnh cấp trung, CJNG suy yếu nghiêm trọng. Đây là kịch bản tốt nhất nhưng đòi hỏi quyết tâm chính trị bền vững từ cả hai phía — điều hiếm thấy trong quan hệ Mỹ-Mexico.
Kết luận: Chiến thắng chiến thuật, câu hỏi chiến lược
Cái chết của El Mencho là một thắng lợi chiến thuật không thể phủ nhận. Đây là kết quả của hợp tác tình báo Mỹ-Mexico ở mức độ mà ít người dự đoán dưới thời Sheinbaum-Trump. Nó loại bỏ một trong những tội phạm nguy hiểm nhất thế giới khỏi vòng chiến.
Nhưng nếu lịch sử là bất kỳ chỉ dẫn nào, thì những tuần và tháng tới sẽ cho thấy liệu đây là bước ngoặt thực sự hay chỉ là một chương mới của vòng xoay bạo lực. 25 Vệ binh Quốc gia đã trả giá bằng mạng sống. 252 điểm phong tỏa trong một đêm cho thấy sức mạnh mà CJNG vẫn còn nắm giữ. Và ở đâu đó trong các phòng thí nghiệm bí mật ở Jalisco, fentanyl vẫn đang được sản xuất.
Đối với cộng đồng người Mỹ gốc Việt — từ Little Saigon đến Houston, từ San Jose đến các thành phố biên giới Texas — câu chuyện này là lời nhắc nhở rằng cuộc chiến ma túy xuyên quốc gia không phải chuyện của ai khác. Nó ảnh hưởng đến an toàn cộng đồng, đến con em chúng ta, đến doanh nghiệp nhỏ vùng biên giới, và đến chính sách nhập cư mà Washington sử dụng như quân cờ chiến lược. El Mencho đã chết. Nhưng cuộc chiến vẫn tiếp tục.