Lời mở đầu: Khi trùm ma túy quyền lực nhất thế giới ngã xuống
Ngày 22 tháng 2 năm 2026, quân đội Mexico tiêu diệt Nemesio Rubén Oseguera Cervantes — biệt danh "El Mencho" — thủ lĩnh của Cartel Jalisco Thế Hệ Mới (CJNG), tổ chức tội phạm được xem là nguồn cung fentanyl lớn nhất vào Hoa Kỳ. Chiến dịch diễn ra tại thị trấn Tapalpa, bang Jalisco, miền tây Mexico. El Mencho bị thương trong cuộc đột kích và chết trên đường được chuyển bằng trực thăng đến Mexico City.
Đây không chỉ là cái chết của một cá nhân. Đây là sự kiện có khả năng tái định hình bản đồ ma túy toàn cầu, quan hệ Mỹ-Mexico, và — điều ít ai chú ý nhưng rất thực tế — cuộc sống hàng ngày của hàng triệu người Mỹ gốc Việt và gốc Latin sống ở các tiểu bang giáp biên giới.
Mike Vigil, cựu Giám đốc Chiến dịch Quốc tế của DEA (Cục Phòng chống Ma túy Hoa Kỳ), gọi đây là "một trong những chiến dịch quan trọng nhất trong lịch sử chống buôn bán ma túy." Ông so sánh El Mencho ngang hàng với Joaquín "El Chapo" Guzmán và Ismael "El Mayo" Zambada — hai trùm ma túy khét tiếng nhất lịch sử hiện đại.
Nhưng lịch sử cũng cho thấy: tiêu diệt một thủ lĩnh cartel hiếm khi giải quyết được vấn đề ma túy. Thường thì nó chỉ mở ra một giai đoạn bạo lực mới.
Bối cảnh: CJNG — đế chế ma túy xây trên fentanyl và bạo lực
Để hiểu tầm quan trọng của sự kiện này, cần hiểu CJNG là gì. Được El Mencho đồng sáng lập cùng Érick Valencia Salazar (biệt danh "El 85") vào khoảng năm 2007, CJNG đã từ một tổ chức cấp vùng vươn lên thành cartel quyền lực nhất Mexico trong chưa đầy hai thập niên.
CJNG nổi tiếng — hoặc nói chính xác hơn, khét tiếng — vì nhiều lý do:
- Bạo lực cực đoan: CJNG là cartel đầu tiên sử dụng drone gắn chất nổ và cài mìn trên diện rộng để tấn công quân đội Mexico. Năm 2020, tổ chức này thực hiện vụ mưu sát ngoạn mục ngay giữa thủ đô Mexico City nhắm vào người đứng đầu lực lượng cảnh sát thành phố, sử dụng lựu đạn và súng trường hạng nặng.
- Fentanyl: CJNG được xác định là một trong hai nguồn cung chính (cùng với cartel Sinaloa) đưa fentanyl — loại opioid tổng hợp gây ra hơn 70.000 ca tử vong do quá liều mỗi năm tại Mỹ — qua biên giới. Bang Jalisco, nơi đặt tổng hành dinh của cartel, là trung tâm sản xuất fentanyl từ tiền chất nhập khẩu từ Trung Quốc.
- Phạm vi toàn cầu: CJNG không chỉ hoạt động ở Mexico. Cơ quan chống ma túy Hoa Kỳ xác nhận cartel này có mạng lưới tại ít nhất 35 quốc gia, bao gồm các hoạt động rửa tiền phức tạp xuyên lục địa.
- El Mencho, 59 tuổi, quê gốc Aguililla, bang Michoacán, đã tham gia buôn bán ma túy từ thập niên 1990. Dưới sự lãnh đạo của ông ta, CJNG trở thành cartel tăng trưởng nhanh nhất và hung hãn nhất Mexico. Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ từng treo thưởng 10 triệu USD cho thông tin dẫn đến việc bắt giữ ông ta.
Chiến dịch: Hợp tác Mỹ-Mexico dưới thời Sheinbaum
Điều đáng chú ý nhất về chiến dịch Tapalpa không phải là kết quả, mà là cách nó được thực hiện. Đây là sản phẩm của sự hợp tác tình báo Mỹ-Mexico được mô tả là "mở rộng đáng kể trong những tháng gần đây" dưới thời Tổng thống Claudia Sheinbaum.
Thư ký báo chí Nhà Trắng Karoline Leavitt xác nhận Hoa Kỳ "cung cấp tình báo" cho chiến dịch. Một quan chức quốc phòng Mỹ cho biết quân đội Mỹ tham gia thông qua Lực lượng Đặc nhiệm Liên ngành Chống Cartel (Joint Interagency Task Force-Counter Cartel), phối hợp với quân đội Mexico qua Bộ Tư lệnh Phương Bắc Hoa Kỳ (NORTHCOM). Không có quân nhân Mỹ nào có mặt trên thực địa.
Đây là một bước ngoặt đáng kể. Dưới thời tổng thống tiền nhiệm Andrés Manuel López Obrador (AMLO), quan hệ an ninh Mỹ-Mexico trở nên căng thẳng nghiêm trọng. AMLO theo đuổi chiến lược "ôm ấp, không đạn" (abrazos, no balazos), hạn chế hợp tác với DEA và thậm chí có lúc từ chối cho phép đặc vụ Mỹ hoạt động trên lãnh thổ Mexico. Việc Sheinbaum — người kế nhiệm AMLO từ đảng Morena — lại đồng ý hợp tác tình báo sâu rộng đến mức tiêu diệt được El Mencho cho thấy một sự thay đổi chiến lược đáng kể trong chính sách an ninh của Mexico.
Tuy nhiên, phản ứng của Tổng thống Trump lại cho thấy sự phức tạp của quan hệ song phương. Chỉ một ngày sau chiến dịch, ông viết trên mạng xã hội: "Mexico must step up their effort on Cartels and Drugs!" — một tuyên bố có thể được đọc như sự thiếu công nhận đối với thành tựu mà chính quyền Sheinbaum vừa đạt được, hoặc như đòn bẩy chính trị để tiếp tục gây sức ép.
Phó Ngoại trưởng Christopher Landau thì mềm mỏng hơn, gọi đây là "bước phát triển tuyệt vời cho Mexico, Hoa Kỳ, Mỹ Latin và thế giới.
Hỗn loạn sau chiến dịch: 252 vụ chặn đường và bài toán khoảng trống quyền lực
Phản ứng của CJNG sau cái chết của El Mencho diễn ra gần như tức thì và có quy mô khổng lồ. Trong vài giờ sau chiến dịch:
- 252 vụ phong tỏa đường bộ được báo cáo trên khắp Mexico
- 65 vụ riêng tại Jalisco — nhiều nhất cả nước
- 25 thành viên Vệ binh Quốc gia bị giết trong 6 vụ tấn công riêng biệt tại Jalisco
- Xe buýt và xe tải bị đốt cháy trên các tuyến đường chính tại Guadalajara, Puerto Vallarta, và nhiều thành phố khác
- Sân bay Puerto Vallarta bị ảnh hưởng nghiêm trọng — hành khách chạy hoảng loạn bên trong nhà ga
- Taxi và dịch vụ gọi xe bị tạm ngưng tại Puerto Vallarta
- 4 trận bóng đá bị hoãn
- Thống đốc Jalisco Pablo Lemus Navarro kích hoạt "mã đỏ" — giao thức khẩn cấp an ninh — và đình chỉ toàn bộ giao thông công cộng trong bang. Tổng thống Sheinbaum cố trấn an dư luận rằng "phần lớn lãnh thổ quốc gia vẫn hoạt động bình thường," nhưng thực tế trên mặt đất cho thấy bức tranh khác hẳn.
- Đáng lo ngại hơn cả là bạo lực lan đến các bang lân cận: Michoacán, Colima, Tamaulipas, Guanajuato, và Aguascalientes. Tại Reynosa — thành phố biên giới đối diện McAllen, Texas — cartel phong tỏa đường đến sân bay và các cây cầu quốc tế. Đây là khu vực có lưu lượng người Mỹ qua lại rất lớn.
- Mike Vigil giải thích: cartel đang cố chứng minh rằng "họ vẫn là lực lượng đáng gờm" và cái chết của El Mencho "không phải đòn chí mạng." Đây là chiến thuật quen thuộc — gieo rắc hỗn loạn để phô trương sức mạnh — nhưng quy mô lần này vượt xa mọi tiền lệ gần đây.
Bài học từ lịch sử: "Hiệu ứng đầu Hydra" và cuộc chiến không hồi kết
Đối với những ai theo dõi cuộc chiến chống ma túy tại Mexico, câu hỏi trung tâm không phải là liệu cái chết của El Mencho có phải tin tốt hay không — rõ ràng là có — mà là: chuyện gì xảy ra tiếp theo?
Lịch sử không lạc quan. Khi "El Chapo" Guzmán bị bắt lần cuối vào năm 2016 và dẫn độ sang Mỹ năm 2017, cartel Sinaloa không sụp đổ. Nó chia thành các phe phái, gây ra cuộc chiến nội bộ đẫm máu kéo dài nhiều năm. Khi Arturo Beltrán Leyva bị tiêu diệt năm 2009, tổ chức của ông ta phân mảnh thành ít nhất bốn nhóm nhỏ hơn, mỗi nhóm đều bạo lực không kém. Các nhà nghiên cứu gọi đây là "hiệu ứng đầu Hydra" — chặt một đầu, mọc thêm nhiều đầu.
Với CJNG, rủi ro phân mảnh là rất thực. Valencia Salazar — đồng sáng lập cartel — đã bị Mỹ bắt giữ từ tháng 2 năm 2025 trong chiến dịch truy quét 29 thủ lĩnh cartel bị truy nã. Cấu trúc lãnh đạo cấp cao của CJNG hiện đang bị xóa sổ hàng loạt. Điều này có thể dẫn đến:
Nội chiến trong CJNG: Các chỉ huy cấp khu vực tranh giành quyền lực, gây bạo lực leo thang ở nhiều vùng
Xâm lấn lãnh thổ: Cartel Sinaloa và các tổ chức nhỏ hơn có thể tấn công vào vùng ảnh hưởng của CJNG
Gián đoạn ngắn hạn, phục hồi dài hạn: Dòng chảy fentanyl có thể giảm tạm thời nhưng sẽ tìm được kênh mới — vì nhu cầu tại Mỹ vẫn còn nguyên
Đây là nghịch lý cốt lõi của chiến lược "chặt đầu" (kingpin strategy): nó tạo ra chiến thắng chính trị ngắn hạn nhưng hiếm khi giải quyết vấn đề cấu trúc. Khi còn cầu, còn cung.
Góc nhìn cộng đồng Việt-Mỹ: Fentanyl, biên giới, và những mối lo thực tế
Đối với cộng đồng người Mỹ gốc Việt, sự kiện này không hề xa lạ hay không liên quan — dù thoạt nhìn có vẻ như vậy.
Fentanyl và cộng đồng Á châu: Cuộc khủng hoảng opioid thường được đóng khung như vấn đề của người da trắng nông thôn, nhưng dữ liệu gần đây cho thấy tỷ lệ tử vong do quá liều trong cộng đồng người Mỹ gốc Á đã tăng hơn 150% từ 2019 đến 2023, theo CDC. Tại các khu phố đông đúc người Việt ở quận Cam, San Jose, và Houston, fentanyl xuất hiện ngày càng nhiều trong các vụ bắt giữ ma túy. CJNG là nguồn cung chính. Bất kỳ sự gián đoạn nào trong chuỗi cung ứng fentanyl — dù tạm thời — đều có ý nghĩa thực tế.
Cộng đồng tiểu thương ở vùng biên giới: Hàng ngàn tiểu thương người Việt tại Texas — đặc biệt ở khu vực Houston và vùng Rio Grande Valley — có quan hệ thương mại xuyên biên giới với Mexico. Reynosa, nơi cartel phong tỏa đường đến sân bay và cầu quốc tế, nằm đối diện McAllen — trung tâm logistics quan trọng. Bất kỳ sự bất ổn kéo dài nào tại các cửa khẩu biên giới đều ảnh hưởng trực tiếp đến chuỗi cung ứng hàng hóa, từ nông sản đến linh kiện điện tử.
Du lịch và an toàn cá nhân: Puerto Vallarta và Cancún là điểm đến du lịch phổ biến của người Mỹ gốc Việt, đặc biệt trong mùa đông. Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ đã ra cảnh báo an ninh yêu cầu công dân Mỹ tại nhiều bang Mexico trú ẩn tại chỗ. Các hãng hàng không Air Canada, Southwest, Alaska Airlines, và Delta đã hủy chuyến đến Puerto Vallarta và Guadalajara. Đối với những ai đang có kế hoạch du lịch Mexico trong thời gian tới, đây là tín hiệu cần theo dõi sát.
Chính trị nhập cư: Cái chết của El Mencho chắc chắn sẽ được chính quyền Trump sử dụng để củng cố lập luận về an ninh biên giới. Bài đăng của Trump yêu cầu Mexico "tăng cường nỗ lực" chỉ một ngày sau chiến dịch cho thấy ông sẽ không để thành công này trôi qua mà không tận dụng chính trị. Điều này có thể dẫn đến các biện pháp kiểm soát biên giới chặt chẽ hơn — ảnh hưởng đến không chỉ người nhập cư Latin mà cả cộng đồng nhập cư Á châu, bao gồm người Việt đang trong các quy trình visa hoặc thẻ xanh.
World Cup 2026: Bóng ma bạo lực phủ lên lễ hội thể thao
Một chi tiết đáng lo ngại: Guadalajara — thủ phủ Jalisco, nơi xe buýt bị đốt trên đường phố — là một trong những thành phố đăng cai World Cup 2026, dự kiến diễn ra vào mùa hè năm nay. Giải đấu do Mỹ, Mexico và Canada đồng tổ chức, và Guadalajara dự kiến tổ chức nhiều trận đấu.
Sự kiện ngày 22/2 đặt ra câu hỏi nghiêm túc về an ninh. Nếu một chiến dịch quân sự có thể gây ra 252 vụ phong tỏa trên khắp cả nước trong vài giờ, điều gì sẽ xảy ra nếu bạo lực cartel bùng phát trong thời gian World Cup, khi hàng trăm ngàn du khách quốc tế có mặt tại Mexico? FIFA và ban tổ chức sẽ phải đối mặt với áp lực khổng lồ để đảm bảo an toàn.
Nhìn về phía trước: Chiến thắng chiến thuật, bài toán chiến lược
Tiêu diệt El Mencho là thành tựu an ninh không thể phủ nhận. Đây là kết quả của sự phối hợp tình báo Mỹ-Mexico ở mức cao nhất từ nhiều năm trở lại, và nó gửi tín hiệu rõ ràng rằng không có thủ lĩnh cartel nào là bất khả xâm phạm.
Nhưng nếu lịch sử là kim chỉ nam, những tháng tới sẽ không bình yên. Khoảng trống quyền lực trong CJNG sẽ kích hoạt một cuộc tranh giành đẫm máu. Các cartel đối thủ sẽ tìm cách mở rộng. Bạo lực ở miền tây Mexico có thể leo thang đáng kể.
Và câu hỏi lớn nhất vẫn chưa có câu trả lời: liệu Hoa Kỳ và Mexico có thể biến chiến thắng chiến thuật này thành một chiến lược dài hạn hiệu quả — một chiến lược không chỉ chặt đầu mà còn giải quyết gốc rễ của nhu cầu ma túy và kinh tế bất hợp pháp? Hay đây chỉ là một chương nữa trong cuộc chiến ma túy dài nửa thế kỷ, nơi mỗi chiến thắng đều mang theo mầm mống của cuộc khủng hoảng tiếp theo?
Đối với cộng đồng người Mỹ gốc Việt — những người sống, làm việc và kinh doanh ở các tiểu bang giáp biên giới, những người có con em đối mặt với fentanyl trên đường phố, những người theo dõi chính sách nhập cư với sự lo lắng — câu trả lời cho câu hỏi này không chỉ là chuyện địa chính trị xa xôi. Nó là chuyện cuộc sống hàng ngày.