Khoảng 40% lượng dầu thô giao dịch toàn cầu đi qua Eo biển Hormuz, theo số liệu của Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ (EIA). Nếu tuyến đường này bị chặn — dù chỉ vài tuần — các nền kinh tế Đông Nam Á sẽ cảm nhận cú sốc trước cả khi một chính phủ nào kịp họp khẩn. Đó không phải lý thuyết. Đó là bài học mà hội nghị thượng đỉnh ASEAN tại Kuala Lumpur hồi tuần trước vừa nhắc lại, khi các nhà lãnh đạo khu vực bàn tới một cơ chế dự trữ nhiên liệu và lương thực chung — một ý tưởng nghe có vẻ thực tế, nhưng ẩn chứa nhiều nghịch lý hơn những gì bản tuyên bố chung để lộ.
ASEAN vẫn chưa thống nhất được về mức độ phản ứng tập thể khi lợi ích kinh tế bị đe dọa từ bên ngoài khu vực.
Bối cảnh: Tại sao đây là lúc bàn chuyện này?
Cuộc xung đột leo thang ở Trung Đông — đặc biệt là các cuộc tấn công mà Iran thực hiện nhắm vào các quốc gia vùng Vịnh, theo tuyên bố chung ASEAN công bố ngày 10/5/2026 — đã đặt ra câu hỏi mà khối này từ lâu né tránh: Đông Nam Á phụ thuộc như thế nào vào một tuyến đường dầu mà họ không kiểm soát được?
Câu trả lời ngắn gọn: rất nhiều. Theo số liệu của Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB) công bố năm 2024, khoảng 85% lượng dầu nhập khẩu của các nước Đông Bắc và Đông Nam Á đi qua Eo biển Hormuz hoặc Eo biển Malacca — hai điểm nghẽn địa lý mà cả hai đều nằm ngoài tầm ảnh hưởng trực tiếp của ASEAN. Philippines, Việt Nam, Thái Lan và Indonesia — bốn nền kinh tế lớn nhất khối — đều phụ thuộc đáng kể vào nhập khẩu dầu từ Trung Đông.
Tổng thống Philippines Ferdinand Marcos Jr., sau hội nghị, nói thẳng: "Khi một cuộc chiến xảy ra và một tuyến thương mại như Eo biển Hormuz bị đóng cửa — chúng tôi cần có nơi để chạy đến ngay lập tức để lấy nguồn cung khẩn cấp." Đây là phát biểu hiếm hoi theo nghĩa thực dụng: không dùng ngôn ngữ ngoại giao, không lách né. Marcos thừa nhận ASEAN hiện chưa có "nơi để chạy đến" đó.
Cơ chế dự trữ chung: Ý tưởng hay mà khó thực thi
Đề xuất về một "hồ chứa" (reservoir) nhiên liệu chung — thuật ngữ mà Marcos sử dụng — không phải là mới hoàn toàn. ASEAN đã có Hiệp định Dầu mỏ Khẩn cấp ASEAN (APAEC, tức ASEAN Petroleum Security Agreement) từ năm 1986, được sửa đổi và mở rộng nhiều lần, gần nhất là Kế hoạch Hành động APAEC giai đoạn 2021 đến 2025. Nhưng cơ chế này vận hành chủ yếu trên giấy tờ và chưa bao giờ được kích hoạt trong một cuộc khủng hoảng thực sự.
Vấn đề cấu trúc là ở đây: các quốc gia ASEAN có nhu cầu và nguồn cung không đồng đều. Như Marcos chỉ ra, một số nước đang dư thừa một loại nhiên liệu, trong khi nước khác lại thiếu. Indonesia và Malaysia là hai nhà xuất khẩu dầu và khí đốt tự nhiên hóa lỏng (LNG) lớn của khu vực. Brunei xuất khẩu LNG. Ngược lại, Philippines, Việt Nam và Singapore phụ thuộc nhiều hơn vào nhập khẩu dầu thô và các sản phẩm tinh chế.
Một cơ chế chia sẻ thực sự sẽ đòi hỏi:
- Hệ thống kiểm kê và giám sát dự trữ theo thời gian thực
- Thỏa thuận giá cả trong khủng hoảng — điều mà không một quốc gia nào muốn cam kết trước
- Cơ sở hạ tầng lưu trữ và vận chuyển liên quốc gia
- Cơ chế trọng tài khi có tranh chấp về quyền ưu tiên tiếp cận
- Không có điều nào trong số này được đề cập trong tuyên bố chung. Đây là khoảng cách giữa ngoại giao hội nghị và chính sách thực chất.
Tuyên bố chung: Điều bị lược bỏ quan trọng không kém điều được viết vào
Bản nháp tuyên bố chung — theo AP đưa tin trước hội nghị — được kỳ vọng sẽ bao gồm một "kế hoạch dự phòng" cụ thể nhằm bảo vệ quyền tự do hàng hải và luật pháp quốc tế trước xung đột Trung Đông. Bản cuối cùng không có đoạn đó.
Thay vào đó, tuyên bố chỉ "tái khẳng định" tầm quan trọng của quyền tự do hàng hải theo Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS) — ngôn ngữ ngoại giao quen thuộc, không ràng buộc hành động. ASEAN cũng gọi đích danh Israel, Mỹ và Iran trong phần bày tỏ quan ngại — đây là bước đi tương đối mạnh về ngôn từ đối với một khối vốn ưu tiên đồng thuận và tránh đối đầu trực tiếp.
Nhưng việc loại bỏ "kế hoạch dự phòng" ra khỏi tuyên bố cuối cùng cho thấy điều gì đó quan trọng hơn: ASEAN vẫn chưa thống nhất được về mức độ phản ứng tập thể khi lợi ích kinh tế bị đe dọa từ bên ngoài khu vực. Một số thành viên — đặc biệt là các nước có quan hệ thương mại và đầu tư sâu với Mỹ hoặc với Iran — sẽ thận trọng hơn trước bất kỳ ngôn ngữ nào có thể bị hiểu là chọn bên.
Việt Nam trong phương trình này
Với Việt Nam, câu chuyện nhiên liệu và lương thực trong khủng hoảng không chỉ là vấn đề kinh tế vĩ mô — nó ảnh hưởng trực tiếp đến các chuỗi sản xuất mà hàng triệu lao động trong nước đang phụ thuộc.
Việt Nam hiện là một trong những nước xuất khẩu gạo lớn nhất thế giới, theo số liệu của Tổ chức Nông Lương Liên Hợp Quốc (FAO) năm 2024. Về nhiên liệu, nhà máy lọc dầu Nghi Sơn và Bình Sơn đáp ứng một phần nhu cầu trong nước — nhưng Việt Nam vẫn nhập khẩu dầu thô và các sản phẩm dầu mỏ tinh chế ở mức đáng kể, theo báo cáo của Tập đoàn Dầu khí Việt Nam (PVN).
Trong bối cảnh đó, Hà Nội có lý do thực dụng để ủng hộ cơ chế chia sẻ dự trữ ASEAN — đặc biệt là phần liên quan đến lương thực, nơi Việt Nam có thể đóng vai trò là bên cung cấp chứ không chỉ là bên nhận. Nhưng về nhiên liệu, Việt Nam sẽ cẩn trọng với bất kỳ cam kết nào buộc nước này phải chia sẻ dự trữ dầu chiến lược trong khi chưa có đảm bảo bù hoàn rõ ràng.
Góc nhìn từ cộng đồng người Việt tại Mỹ
Với cộng đồng người Việt tại Mỹ — đặc biệt là ở các trung tâm như Little Saigon ở Quận Cam (California), Houston (Texas) và San Jose (California) — diễn biến ở Trung Đông và những bất ổn về nguồn cung nhiên liệu toàn cầu không phải là chuyện xa lạ.
Nhiều gia đình người Mỹ gốc Việt vẫn duy trì kiều hối đều đặn về Việt Nam. Theo số liệu của Ngân hàng Thế giới năm 2024, Việt Nam nhận khoảng 16 tỉ USD kiều hối mỗi năm, trong đó Mỹ là nguồn gửi lớn nhất. Khi giá xăng dầu tại Mỹ tăng do bất ổn Trung Đông — và khi lạm phát ăn mòn thu nhập của người lao động nhập cư — lượng kiều hối thực tế chuyển về có thể giảm, ngay cả khi con số danh nghĩa không đổi.
Ngoài ra, các doanh nhân người Mỹ gốc Việt trong ngành nhà hàng và thực phẩm — một cộng đồng lớn ở cả ba thành phố trên — sẽ cảm nhận trực tiếp áp lực từ chuỗi cung ứng thực phẩm nếu giá vận chuyển tăng do bất ổn tuyến đường biển. Chi phí nhập khẩu gia vị, hải sản đông lạnh, và các nguyên liệu từ Đông Nam Á đều tính theo giá dầu.
Địa chính trị: ASEAN đang đứng ở đâu?
Đây là điểm phức tạp nhất. ASEAN từ lâu đã vận hành theo nguyên tắc "không can thiệp nội bộ" và đồng thuận tuyệt đối — có nghĩa là mọi tuyên bố chung đều phản ánh mẫu số chung thấp nhất của 10 thành viên, không phải lập trường mạnh nhất.
Trong cuộc xung đột Trung Đông hiện tại, ít nhất hai động lực chia rẽ khối:
- Quan hệ với Iran: Malaysia và Indonesia — hai quốc gia có dân số Hồi giáo lớn nhất ASEAN — có quan hệ ngoại giao và thương mại với Iran, khiến họ thận trọng trước ngôn ngữ chỉ trích Tehran quá mạnh.
- Quan hệ với Mỹ và Israel: Philippines, Singapore và Thái Lan có quan hệ kinh tế và quốc phòng chặt chẽ hơn với Washington, và do đó ít có xu hướng chống lại lập trường của Mỹ trong khu vực.
- Việc tuyên bố chung gọi đích danh cả ba bên — Israel, Mỹ và Iran — là một lựa chọn có chủ đích, nhằm duy trì vẻ ngoài trung lập trong khi vẫn "phát tín hiệu lo ngại" cho từng bên. Nhưng tín hiệu không có hành động đi kèm thì chỉ là ngoại giao nghi lễ.
So sánh với Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) — nơi các thành viên cam kết giải phóng dự trữ dầu chiến lược trong 90 ngày khi khủng hoảng xảy ra, với cơ chế kích hoạt và giám sát rõ ràng — đề xuất "hồ chứa" của ASEAN vẫn còn ở giai đoạn ý tưởng sơ khai. ASEAN không phải là IEA, và cũng không có cơ sở thể chế để trở thành IEA trong ngắn hạn.
Viễn cảnh: Cơ hội nhỏ, nhưng thực
Nhận xét bi quan về năng lực hành động của ASEAN không có nghĩa là không có gì xảy ra. Có ít nhất hai lý do để tin rằng lần này có thể khác:
- Thứ nhất, đây là lần đầu tiên sau nhiều năm, ngôn ngữ về "dự trữ chung" xuất hiện ở cấp nguyên thủ quốc gia, không chỉ ở cấp bộ trưởng năng lượng. Điều đó nâng mức độ chính trị của vấn đề.
- Thứ hai, những gián đoạn chuỗi cung ứng từ đại dịch COVID-19 và xung đột Nga — Ukraine đã khiến nhiều chính phủ Đông Nam Á thực sự thay đổi nhận thức về an ninh năng lượng và lương thực. Không còn là lý thuyết học thuật.
- Tuy nhiên, rủi ro lớn nhất không phải là thiếu ý chí — mà là thiếu cơ chế. Không có một thư ký kỹ thuật chuyên biệt, không có nguồn tài trợ cam kết, và không có lộ trình cụ thể từ hội nghị vừa qua, thì "hồ chứa" của Marcos có thể vẫn chỉ là ẩn dụ ngoại giao vào lần hội nghị tới.
Kết luận: Hormuz là bài kiểm tra, ASEAN chưa có đáp án
Điều mà hội nghị thượng đỉnh ASEAN tuần qua thực sự bộc lộ không phải là sự đoàn kết — mà là khoảng cách giữa nhận thức rủi ro và năng lực hành động tập thể. Khu vực Đông Nam Á hiểu rõ mình dễ tổn thương như thế nào trước một tuyến đường dầu ở cách xa hàng nghìn kilômét. Nhưng hiểu và chuẩn bị là hai chuyện khác nhau.
Với cộng đồng người Việt tại Mỹ, những bất ổn này không phải là tin tức địa chính trị trừu tượng — chúng kết nối trực tiếp với giá cả, kiều hối, và sinh kế của các gia đình còn ở lại Việt Nam. Mỗi lần giá dầu tăng vọt, mỗi lần tuyến vận chuyển bị gián đoạn, gánh nặng đó cuối cùng đổ xuống những người ít có khả năng bảo vệ mình nhất.
ASEAN có thể sẽ không làm gì sai trong hội nghị này. Nhưng câu hỏi đúng không phải là liệu ASEAN có nói đúng không — mà là liệu ASEAN có hành động kịp thời không, khi Eo biển Hormuz thực sự đóng cửa.