Động đất Venezuela biến thành phép thử ngoại giao cho một chính quyền vừa được Washington công nhận

Hơn hai tuần sau khi mặt đất rung chuyển ở La Guaira, con số tử vong ở Venezuela vẫn chưa dừng lại — và đó không phải là điều bất thường với một quốc gia vừa trải qua trận động đất lớn nhất trong hơn một thế kỷ, mà là dấu hiệu cho thấy bộ máy nhà nước Venezuela thiếu năng lực cứu hộ và thống kê để theo kịp thực địa. Nhưng câu chuyện đáng chú ý hơn cả những con số là cách thảm họa này đang được dùng làm đòn bẩy ngoại giao cho một chính quyền Caracas mới hình thành, chỉ vài tháng sau khi Nicolás Maduro bị bắt và Washington công nhận Delcy Rodríguez làm quyền tổng thống.

Hai trận động đất, hai con số tử vong khác nhau — và một hệ thống thống kê quá tải

Theo Guardian, hai trận động đất xảy ra chỉ cách nhau 39 giây vào ngày 24/6, với cường độ lần lượt là 7,2 và 7,5 độ — trận sau được xem là mạnh nhất tại Venezuela trong hơn một thế kỷ. Chủ tịch Quốc hội Venezuela Jorge Rodríguez ban đầu công bố con số tử vong là 1.719 người và 5.034 người bị thương vào ngày thứ Hai sau thảm họa, theo LatinAmerican Post, đồng thời ghi nhận khoảng 15.866 gia đình bị mất nhà hoặc chịu ảnh hưởng nặng. Chỉ vài tuần sau, con số này đã tăng vọt: theo inkl, tính đến Chủ nhật gần nhất chính quyền Venezuela báo cáo 4.490 người thiệt mạng, tăng khoảng 150 người so với ngày trước đó, cùng với 19.583 người đang sống trong các trại tạm.

Biên độ chênh lệch giữa các mốc thời gian — từ 1.719 lên hơn 4.300 rồi 4.490 chỉ trong vài tuần — tự nó là một dữ liệu quan trọng. Nó cho thấy công tác kiểm đếm nạn nhân ở Venezuela không đi theo đường thẳng mà bị trì hoãn nghiêm trọng, một phần vì hàng nghìn người vẫn được liệt là mất tích trong đống đổ nát tại các khu chung cư cao tầng bị san phẳng ở La Guaira. Thực tế đó phù hợp với việc các đội cứu hộ chính thức đã ngừng tìm kiếm người sống sót, trong khi thân nhân vẫn tự đào bới đống gạch vụn tìm người nhà, theo Guardian.

Bài học từ Đức: một hệ thống ứng phó thảm họa trưởng thành trông như thế nào

Để hiểu vì sao Venezuela đang chật vật đến vậy, có một điểm tham chiếu hữu ích không đến từ Mỹ Latin mà từ Đức — nơi vừa trải qua lũ lụt nghiêm trọng ở vùng tây nam. Theo DW, hệ thống bảo vệ dân sự của Đức được xây dựng theo mô hình phân cấp: mỗi bang trong số 16 bang tự vận hành trung tâm kiểm soát lũ, chính quyền liên bang chỉ can thiệp khi cấp bang thất bại, và một tổ chức bán chuyên nghiệp — Cơ quan Cứu trợ Kỹ thuật Liên bang (THW) — huy động tới 80.000 thành viên tình nguyện cùng hơn 1,7 triệu người tham gia các hoạt động bảo vệ dân sự trên toàn quốc. Đó là một cấu trúc được xây dựng qua nhiều thập niên, có ngân sách ổn định, có mạng lưới cảnh báo đa tầng và một ứng dụng cảnh báo quốc gia — dù DW cũng ghi nhận chỉ trích rằng cơ quan phụ trách cảnh báo đã phản ứng quá chậm trong đợt lũ vừa qua.

So với Venezuela, khoảng cách không chỉ là về tiền bạc mà là về thể chế. Venezuela không có mạng lưới tình nguyện bán chuyên nghiệp quy mô triệu người, không có hệ thống cảnh báo đa tầng, và quan trọng hơn — nền kinh tế nước này đã bị bào mòn suốt một thập niên bởi siêu lạm phát, di cư ồ ạt và các lệnh cấm vận. Khi một trận động đất 7,5 độ ập đến, Venezuela không có dự trữ ngân sách khẩn cấp để triển khai ngay, mà phải trông cậy gần như hoàn toàn vào viện trợ nước ngoài và tài sản bị đóng băng ở hải ngoại. Đó là lý do vì sao bà Delcy Rodríguez, quyền tổng thống Venezuela, đã công khai đề nghị Vua Charles giải phóng khoảng 30 tấn vàng của Venezuela đang bị phong tỏa tại Anh theo các lệnh trừng phạt, theo Guardian — một yêu cầu hiếm hoi phơi bày mức độ Caracas phụ thuộc vào tài sản bị giữ ở nước ngoài để tài trợ cho công tác tái thiết.

Khi thảm họa mở lại cánh cửa ngoại giao đã đóng từ 2024

Điểm mấu chốt khiến câu chuyện này vượt ra ngoài phạm vi một bản tin thiên tai thông thường nằm ở bối cảnh chính trị đặc biệt của Venezuela lúc này. Sau cuộc bầu cử tổng thống gây tranh cãi ngày 28/7/2024, hàng loạt chính phủ Mỹ Latin — từ Argentina, Chile đến Costa Rica, Panama, Peru — đã bác bỏ kết quả chính thức trao chiến thắng cho Maduro, theo LatinAmerican Post. Caracas đáp trả bằng cách rút nhân viên ngoại giao và trục xuất đại diện nước ngoài, đẩy khu vực vào một giai đoạn cô lập ngoại giao kéo dài gần hai năm. Bước ngoặt chỉ đến vào tháng Giêng năm nay, khi Maduro bị lực lượng Mỹ bắt giữ ngay trên lãnh thổ Venezuela, mở đường cho Tổng thống Mỹ Donald Trump công nhận Delcy Rodríguez làm quyền tổng thống và Washington khôi phục quan hệ ngoại giao với Caracas.

Trận động đất xảy ra đúng vào thời điểm bản lề đó — và nó đang đóng vai trò chất xúc tác đẩy nhanh quá trình bình thường hóa mà lẽ ra phải mất nhiều năm ngoại giao mới đạt được. Theo LatinAmerican Post, Washington duy trì liên lạc trực tiếp với bà Rodríguez để phối hợp cứu hộ, trong khi Tổng thống Chile Gabriel Boric — người từng công khai phản đối kết quả bầu cử 2024 — nay cử Tổng thống José Antonio Kast điện đàm bày tỏ đoàn kết và cam kết viện trợ.

Đây chính là khuôn mẫu quen thuộc của cái gọi là ngoại giao thảm họa: một chính quyền bị cô lập bất ngờ tìm được lối thoát chính trị thông qua nhu cầu cứu trợ khẩn cấp, khi các đối thủ ngoại giao cũ không thể từ chối viện trợ nhân đạo mà không phải trả giá về hình ảnh. Nhưng thảm họa cũng phơi bày rõ giới hạn của lối thoát đó: viện trợ nhân đạo không đồng nghĩa với việc các bất đồng chính trị — cáo buộc ma túy khủng bố nhắm vào Maduro tại New York, hay tranh cãi về tính hợp pháp của cuộc bầu cử 2024 — biến mất. Nó chỉ tạm gác những bất đồng ấy sang một bên trong lúc cấp bách.

Quy mô viện trợ quốc tế và khoảng trống mà nhà nước Venezuela không lấp được

Liên Hợp Quốc đã đưa ra lời kêu gọi khẩn vào thứ Tư, yêu cầu gần 300 triệu USD viện trợ cứu trợ để hỗ trợ 1,3 triệu người đang cần trợ giúp cấp bách, theo Guardian. Cơ quan Giảm nhẹ Rủi ro Thiên tai của Liên Hợp Quốc ước tính thiệt hại vật chất trực tiếp đối với nhà ở và hạ tầng lên tới khoảng 37 tỷ USD — một con số khổng lồ đối với một nền kinh tế đã suy kiệt vì siêu lạm phát và cấm vận kéo dài nhiều năm. Nhiều đội cứu hộ quốc tế đã đến Venezuela hỗ trợ, với các quốc gia châu Mỹ, châu Âu và Trung Đông cùng tham gia — bao gồm Mỹ, Chile và Argentina bên cạnh một số nước khác gửi lực lượng hoặc cam kết viện trợ nhân đạo, theo LatinAmerican Post — trong khi hàng nghìn tình nguyện viên Venezuela cũng đăng ký hỗ trợ tại các trung tâm ở Caracas.

Sự đóng góp của các cường quốc từng có quan hệ căng thẳng với Caracas — kể cả Nga, nơi Bộ trưởng Ngoại giao Venezuela Yvan Gil xác nhận một chuyến hàng viện trợ đã đến nơi, và Mỹ, nơi đại sứ quán đã phân phát 100.000 bộ dụng cụ cứu trợ cho các cộng đồng bị ảnh hưởng, theo inkl — cho thấy khủng hoảng nhân đạo có thể tạm thời trung hòa các trục địa chính trị đối lập. Nhưng viện trợ khẩn cấp chỉ giải quyết được phần nổi. Ông Jorge Rodríguez cho biết chính quyền sẽ cấp các căn hộ đang xây dở trước động đất cho các gia đình mất nhà, và đã phân bổ hơn 40 lô đất tại La Guaira, tổng diện tích khoảng 584.000 mét vuông, để xây nhà mới, theo inkl. Đó là một cam kết tái thiết dài hạn — nhưng chưa có mốc thời gian cụ thể, và với quy mô thiệt hại 37 tỷ USD so với một nền kinh tế đã cạn kiệt dự trữ ngoại tệ, khoảng cách giữa lời hứa và năng lực thực thi sẽ còn kéo dài nhiều năm.

Vai trò của mạng lưới hải ngoại khi nhà nước không đủ sức

Một phần khoảng trống đó đang được lấp bằng những mạng lưới phi chính thức của cộng đồng người Venezuela ở nước ngoài — mô hình mà cộng đồng người Việt tại Mỹ cũng quen thuộc từ nhiều thập niên hỗ trợ thân nhân sau bão lũ hay khủng hoảng kinh tế ở quê nhà. Theo CNN, một nhóm tình nguyện tại Tây Ban Nha đã thu gom hàng trăm thùng thực phẩm và vật dụng từ hơn 45 điểm quyên góp ở Madrid và các khu vực lân cận, tập kết tại một kho hàng ở Leganés để chuyển sang Venezuela. Người phát ngôn của tổ chức Acción por Venezuela, diễn viên kiêm vũ công Eloisa Maturen, cho biết thuốc men và dụng cụ dọn đống đổ nát là ưu tiên hàng đầu, trong khi quần áo và thực phẩm khô sẽ được vận chuyển bằng đường biển vì ít cấp bách hơn — một nỗ lực mà bà ước tính sẽ kéo dài nhiều tháng.

Mô hình này — kiều bào tự tổ chức quyên góp, phân loại theo mức độ khẩn cấp, rồi phối hợp với chính phủ sở tại để đưa hàng đến đúng nơi cần — là minh chứng cho việc khi nhà nước gốc không đủ năng lực, chính các mạng lưới hải ngoại trở thành kênh cứu trợ hiệu quả và đáng tin cậy nhất. Với người Mỹ gốc Việt, đây là một điểm đối