Với người Mỹ theo dõi giá xăng dầu hay thị trường tài chính toàn cầu, thay đổi lãnh đạo ở Anh không chỉ là chuyện chính trị nội bộ. Ngay trong tuần đầu nhậm chức, ông Burnham dự kiến công bố các biện pháp giảm chi phí sinh hoạt vào thứ Ba, và giới quan sát đang chú ý liệu ông có nới lỏng lệnh cấm khai thác dầu khí mới ở Biển Bắc hay không — một khả năng mà Tổng thống Trump đã lên tiếng ca ngợi trên mạng xã hội chỉ một ngày trước khi Burnham lên nắm quyền. Nếu Anh mở lại khai thác Biển Bắc, đó có thể ảnh hưởng đến cung dầu toàn cầu và gián tiếp tới giá xăng ở Mỹ.
Về cơ chế, đây không phải là một cuộc bầu cử toàn quốc. Ông Starmer đã tới Điện Buckingham để đệ đơn từ chức lên Vua Charles III, sau đó nhà vua mời ông Burnham thành lập chính phủ mới trong một nghi thức gọi là "kissing hands" — một thủ tục mang tính lễ nghi có từ lâu đời của Anh, không cần tổ chức bầu cử mới. Theo hệ thống Anh, đảng cầm quyền có thể thay lãnh đạo — và do đó thay thủ tướng — bất cứ lúc nào, miễn là lãnh đạo mới vẫn kiểm soát đa số trong Nghị viện. Cuộc bầu cử toàn quốc tiếp theo không buộc phải diễn ra trước năm 2029, dù ông Burnham có quyền kêu gọi bầu cử sớm hơn.
Nước Anh vừa có thủ tướng thứ bảy trong một thập niên — không qua một cuộc bầu cử mới nào.
Lịch sử: từ Brexit đến ghế thủ tướng thứ bảy
Biến động lãnh đạo này bắt nguồn từ cuộc trưng cầu dân ý Brexit năm 2016. Kể từ đó, Anh đã có liên tiếp các thủ tướng ra đi giữa nhiệm kỳ vì áp lực chính trị nội bộ hơn là thất bại trong bầu cử. Ông Starmer đưa Công Đảng từ một thất bại lịch sử năm 2019 tới chiến thắng áp đảo trong cuộc tổng tuyển cử năm 2024, theo Al Jazeera. Nhưng tỷ lệ ủng hộ cá nhân của ông sụt giảm trong nhiệm kỳ, Công Đảng mất hơn một ngàn ghế trong các cuộc bầu cử địa phương tháng 5 vừa qua, và nhiều nghị sĩ Công Đảng đã viết thư yêu cầu ông rút lui. Ông Starmer tuyên bố từ chức lãnh đạo Công Đảng vào ngày 22 tháng 6, và ông Burnham — cựu thị trưởng vùng Greater Manchester từng giữ ghế trong nội các dưới thời Tony Blair và Gordon Brown — là ứng viên duy nhất trong cuộc đua kế nhiệm, nhận được sự đề cử từ 379 trong số 403 nghị sĩ Công Đảng. Ông chính thức trở thành lãnh đạo Công Đảng hôm thứ Sáu trước khi lên làm thủ tướng hôm thứ Hai.
Ông Burnham, 56 tuổi, còn được chú ý vì một chi tiết mang tính biểu tượng: ông sẽ là thủ tướng Anh đầu tiên theo Công giáo. Luật lệ và thông lệ ở Anh từng ngăn người Công giáo làm thủ tướng từ thời cuộc Cải cách Tôn giáo thế kỷ 16, khi Hoàng gia Anh tách khỏi Giáo hội Công giáo Roma; luật thay đổi năm 1829 cho phép người Công giáo trở thành nghị sĩ, nhưng vị trí thủ tướng vẫn gây tranh cãi trong nhiều năm vì thủ tướng có vai trò cố vấn cho nhà vua trong việc bổ nhiệm giám mục Giáo hội Anh giáo.
Tiền lệ: bình thường hay bất thường?
Sự việc này không phải là điều chưa từng xảy ra ở Anh, nhưng tốc độ thay đổi lãnh đạo trong 10 năm qua là bất thường so với lịch sử chính trị Anh trước đó. Một bài viết trước đây của Saigon Sentinel từng ghi nhận Starmer là thủ tướng thứ sáu rời nhiệm sở trong một thập niên, còn các nguồn khác trong ngày hôm nay xác nhận ông Burnham là thủ tướng thứ bảy kể từ năm 2016 — sự chênh lệch nhỏ này phản ánh cách tính mốc thời gian khác nhau, nhưng đều cho thấy cùng một xu hướng: nước Anh đã trải qua một chuỗi thay đổi lãnh đạo dày đặc hiếm thấy ở một nền dân chủ nghị viện ổn định. Việc một đảng cầm quyền thay lãnh đạo giữa nhiệm kỳ từng xảy ra với các thủ tướng tiền nhiệm như Theresa May hay Liz Truss, nhưng việc liên tiếp bảy người thay nhau lãnh đạo trong đúng một thập niên là chưa có tiền lệ trong lịch sử hiện đại của nước này.
Trong bài phát biểu đầu tiên trước Số 10 Downing Street, ông Burnham thừa nhận nước Anh cần "giành lại sự ổn định" và cam kết đóng vai trò một "bộ ngắt mạch" cho một hệ thống mà ông nói đã đi sai hướng từ thập niên 1980. Ông cũng cam kết chấm dứt tình trạng người vô gia cư ngủ ngoài đường, đưa ra kế hoạch 10 năm cho nước Anh, và đảo ngược việc tư nhân hóa giao thông công cộng cùng các dịch vụ thiết yếu. Người phát ngôn của ông Burnham cho biết ông sẽ hứa mang lại "không gian thở" nhiều hơn cho người dân trong phát biểu đầu tiên, theo BBC.
Về mặt cá nhân, ông Burnham có một mạng lưới cộng sự lâu năm — trong đó có Kevin Lee, người làm chánh văn phòng cho ông suốt hơn 15 năm qua các vai trò từ nội các đối lập đến chín năm làm thị trưởng, theo The Guardian. Đây là nền tảng chính trị mà ông mang theo khi bước vào Số 10 Downing Street, khác với nhiều người tiền nhiệm vốn thăng tiến chủ yếu từ trong nội bộ Nghị viện Westminster.
Andy Burnham có phải do dân Anh bầu trực tiếp làm thủ tướng không?
Không. Ông Burnham trở thành thủ tướng vì ông là lãnh đạo của Công Đảng — đảng đang chiếm đa số trong Nghị viện — không phải qua một cuộc bầu cử toàn quốc mới. Hệ thống nghị viện Anh cho phép đảng cầm quyền thay lãnh đạo giữa nhiệm kỳ mà không cần tổ chức tổng tuyển cử, miễn là đảng đó vẫn giữ đa số ghế.
Vì sao Keir Starmer từ chức khi Công Đảng vừa thắng lớn năm 2024?
Dù dẫn Công Đảng tới chiến thắng áp đảo năm 2024, tỷ lệ ủng hộ cá nhân của ông Starmer sụt giảm sau đó, Công Đảng mất hơn một ngàn ghế trong bầu cử địa phương tháng 5/2026, và nhiều nghị sĩ trong đảng đã công khai yêu cầu ông rút lui. Ông tuyên bố chấp nhận đánh giá của đảng rằng ông không còn là người phù hợp để dẫn dắt Công Đảng vào cuộc tổng tuyển cử kế tiếp.
Việc nước Anh có bảy thủ tướng trong mười năm có phải là bất thường?
Có. So với lịch sử chính trị Anh trước năm 2016, tốc độ thay lãnh đạo này là chưa có tiền lệ. Nó bắt đầu từ những xáo trộn chính trị sau cuộc trưng cầu dân ý Brexit và phản ánh tình trạng bất ổn kéo dài trong cả hai đảng lớn của Anh, chứ không phải là chu kỳ bình thường của một nền dân chủ nghị viện ổn định.
Việc Andy Burnham là thủ tướng Công giáo đầu tiên có ý nghĩa gì?
Đây là một cột mốc mang tính biểu tượng vì luật lệ và thông lệ ở Anh từng loại người Công giáo khỏi các vị trí quyền lực cao nhất từ thời Cải cách Tôn giáo thế kỷ 16, dù luật đã thay đổi từ năm 1829 cho phép người Công giáo làm nghị sĩ. Bản thân ông Burnham nói rằng các nguyên tắc của giáo lý xã hội Công giáo, như đoàn kết với người khó khăn, định hình quan điểm chính trị của ông.
Thay đổi thủ tướng ở Anh có ảnh hưởng gì tới người Mỹ hoặc giá cả sinh hoạt ở Mỹ không?
Ảnh hưởng trực tiếp là hạn chế, nhưng có một điểm đáng chú ý: giới quan sát đang theo dõi liệu chính phủ mới có nới lỏng lệnh cấm khai thác dầu khí mới ở Biển Bắc hay không, một hướng đi mà Tổng thống Trump công khai hoan nghênh. Nếu Anh tăng khai thác dầu, điều đó có thể tác động nhẹ tới cung dầu toàn cầu và gián tiếp tới giá xăng dầu ở Mỹ, dù đây vẫn là khả năng chưa được xác nhận.