Khi cái chết phụ nữ Afghanistan được đóng dấu 'tự tử'

Điều đáng chú ý trong vụ Liza Shams không phải là mức độ tàn bạo của bạo hành, mà là cách cái chết của cô được xử trí sau đó. Hàng xóm của Liza đã nghe thấy tiếng thét và báo cảnh sát trước khi cô được đưa đến bệnh viện. Gia đình chồng khai cô tự tử bằng thuốc diệt chuột, và không có cuộc giám định tử thi (autopsy) nào được tiến hành theo yêu cầu của gia đình cô, dù kết quả chụp CT tối cô qua đời cho thấy nhiều vết nứt xương gò má phù hợp với chấn thương do vật cứng. Đây chính là mắt xích lặp lại trong hầu hết các vụ giết phụ nữ ở Afghanistan hiện nay: một cái chết đầy khả nghi, một lời khai tự tử từ phía nhà chồng, và không có cơ quan độc lập nào đứng ra xác minh.

Cơ chế này không phải ngẫu nhiên. Cơ quan Tổng chưởng lý Afghanistan, đơn vị trước đây từng thu thập số liệu về phụ nữ bị giết, đã bị giải thể năm 2023. Từ đó, Taliban không duy trì hệ thống thống kê nào về số phụ nữ tử vong do bạo hành gia đình. Trong danh sách 231 trường hợp mà tổ chức Zan Times ghi nhận tại 10 trong số 34 tỉnh của Afghanistan, hơn một phần năm bị tuyên là tự tử, nhưng chỉ khoảng một phần tư dẫn đến bắt giữ, và nhiều nghi phạm được thả chỉ sau vài ngày.

Song sự thiếu vắng dữ liệu chỉ là một nửa vấn đề. Nửa còn lại nằm ở khung pháp lý mà Taliban đã dựng lên để hợp thức hóa chính sự bất cân xứng đó. Theo Amnesty International, sắc lệnh số 18, tạm dịch là quy chế về việc ly hôn qua tòa án, được công bố ngày 14/5/2026, quy định rằng sự im lặng của một bé gái sau tuổi dậy thì được xem là đồng ý kết hôn, đồng thời trao quyền rộng cho cha và ông nội trong việc sắp đặt hôn nhân của trẻ vị thành niên. Trong khi đó, nam giới có thể đơn phương ly hôn mà không cần nhân chứng hay xác nhận của tòa án, còn phụ nữ muốn chấm dứt hôn nhân phải vượt qua hàng loạt rào cản pháp lý chỉ có thể thực hiện sau khi đã dậy thì và được tòa chấp thuận. Trước năm 2021, tuổi kết hôn hợp pháp của bé gái theo luật dân sự Afghanistan là 16, và hôn nhân với bé gái dưới 15 tuổi từng bị hình sự hóa theo luật Xóa bỏ Bạo hành với Phụ nữ năm 2009 — một khung pháp lý mà Taliban đã xóa bỏ hoàn toàn sau khi lên nắm quyền.

Cái vòng bất lực này không chỉ giới hạn trong phạm vi gia đình. Nó phản chiếu một mô hình giám sát và trừng phạt rộng hơn mà Taliban đang áp dụng với bất kỳ ai từng liên hệ với hệ thống cũ. Một đánh giá của Bộ Quốc phòng Anh do Thiếu tướng Ben Cattermole thực hiện ghi nhận rằng nguy cơ đối với những cựu quân nhân Afghanistan từng hợp tác với lực lượng nước ngoài "vẫn là thật, dù đã giảm bớt" — trong bối cảnh Liên Hiệp Quốc ghi nhận tám ca tử vong và 29 vụ bắt giữ tùy tiện đối với cựu nhân viên an ninh Afghanistan chỉ trong ba tháng từ tháng 4 đến tháng 6 năm 2026. Đó là cùng một bộ máy: không có cơ quan giám sát độc lập, dữ liệu cá nhân bị thu thập một chiều, và hậu quả pháp lý gần như không tồn tại cho những ai gây hại.

Điều đáng theo dõi tiếp là liệu các tổ chức quốc tế có thể duy trì áp lực khi Taliban ngày càng khép kín hệ thống dữ liệu và tư pháp của mình. Với người đọc ở Mỹ, đây không phải câu chuyện xa xôi vô hại: nó là bài học về việc điều gì xảy ra khi một nhà nước xóa bỏ toàn bộ cơ chế kiểm chứng độc lập đối với bạo hành, và tại sao các tổ chức nhân quyền toàn cầu vẫn cần duy trì việc ghi chép từng vụ việc, dù chậm và không đầy đủ, như cách Zan Times đã làm.

Nếu bạn hoặc người thân đang có ý nghĩ tự làm hại mình, Đường dây Khủng hoảng & Tự sát toàn quốc (988 Suicide & Crisis Lifeline) hoạt động 24/7: gọi hoặc nhắn tin 988. Có hỗ trợ tiếng Việt qua thông dịch viên — bạn có thể nói “tiếng Việt” khi được nối máy. Trò chuyện online tại 988lifeline.org.