Một cuộc tấn công bằng drone của Nga đã làm hư hại tòa nhà Bảo tàng Nghệ thuật Kharkiv vào ngày 14/6/2026, tại thành phố Kharkiv, miền đông Ukraine. Đây chỉ là một trong hàng ngàn sự việc tương tự đã xảy ra trong suốt cuộc chiến. Tính đến ngày 31/7/2026, Bộ Văn hóa Ukraine ghi nhận 1.990 di tích văn hóa trên toàn quốc đã bị hư hại hoặc phá hủy do các cuộc tấn công bằng hỏa tiễn của Nga, cùng với 2.625 cơ sở hạ tầng văn hóa khác. Trong số đó có 196 cơ sở giáo dục nghệ thuật và 141 bảo tàng, phòng trưng bày — bao gồm Bảo tàng Nghệ thuật Quốc gia Ukraine và Bảo tàng Nghệ thuật Tinh xảo Quốc gia Odesa.
Con số này không đứng yên. Nó tăng dần theo từng năm chiến tranh, và mỗi lần Bộ Văn hóa Ukraine công bố báo cáo mới, danh sách lại dài hơn.
Từ 53 địa điểm được UNESCO xác nhận năm 2022, con số nay đã tăng lên hàng ngàn di tích văn hóa Ukraine.
Từ vài chục địa điểm đến hàng ngàn
Khi cuộc chiến toàn diện mới bắt đầu vào năm 2022, UNESCO — cơ quan văn hóa của Liên Hiệp Quốc — chỉ xác nhận được 53 địa điểm bị hư hại, bao gồm các công trình tôn giáo, tòa nhà lịch sử và bảo tàng. Cơ quan này thừa nhận danh sách đó không đầy đủ, vì các chuyên gia vẫn đang xác minh báo cáo từ giới chức Ukraine bằng hình ảnh vệ tinh và lời kể của nhân chứng. Cùng thời điểm đó, Bộ Văn hóa Ukraine đã ghi nhận 135 vụ mà họ gọi là tội ác của quân đội Nga đối với di sản văn hóa nước này, tính đến cuối tháng 3/2022, bao gồm việc phá hủy một bảo tàng lịch sử địa phương ở vùng Kyiv, đánh bom một nhà hát ở Mariupol, và làm hư hại một khu tưởng niệm Holocaust tại Kharkiv.
Giám đốc điều hành UNESCO, bà Audrey Azoulay, khi đó đã gửi thư cho Ngoại trưởng Nga Sergei Lavrov, nhắc lại nghĩa vụ của Nga trong việc bảo vệ di sản văn hóa theo một công ước quốc tế — một động thái mang tính ngoại giao hơn là chế tài, và không có cơ chế thực thi cụ thể nào đi kèm.
Bốn năm sau, quy mô thiệt hại đã vượt xa những ước tính ban đầu đó rất nhiều lần. Theo Bộ Văn hóa Ukraine, các cơ sở văn hóa ở 24% lãnh thổ Ukraine đã bị ảnh hưởng, và gần một nửa các trung tâm văn hóa cộng đồng trên toàn quốc đã bị hư hại. Ngay từ tháng 3/2022, The Art Newspaper đã cảnh báo rằng các bảo tàng và di tích trọng yếu của Ukraine đối diện nguy cơ bị phá hủy khi chiến tranh lan rộng — một dự báo mà các con số hiện nay cho thấy đã trở thành thực tế.
Có phải điều bất thường trong lịch sử chiến tranh?
Việc các bên tham chiến phá hủy di sản văn hóa không phải là hiện tượng mới trong lịch sử — các cuộc xung đột vũ trang từ Thế chiến II đến các cuộc chiến ở Balkan đều để lại thiệt hại cho bảo tàng, nhà thờ và di tích. Tuy nhiên, quy mô và tốc độ ghi nhận thiệt hại tại Ukraine là điều đáng chú ý: từ 53 địa điểm được xác nhận trong vài tuần đầu chiến tranh, con số đã tăng lên gần 2.000 di tích văn hóa và hơn 2.600 cơ sở hạ tầng chỉ trong vòng khoảng bốn năm. Không có địa điểm nào trong danh sách 53 nơi được UNESCO xác nhận ban đầu nằm trong danh sách di sản thế giới của Ukraine, như Nhà thờ Saint-Sophia hay quần thể tu viện Kyiv-Pechersk Lavra — nhưng theo Bộ Văn hóa Ukraine, các di tích trong danh sách UNESCO cũng đã bị ảnh hưởng ở giai đoạn sau của chiến tranh. Điều này cho thấy phạm vi tấn công đã mở rộng theo thời gian, không thu hẹp lại.
Một điểm khác biệt là cách theo dõi: UNESCO ban đầu chỉ xác nhận được thiệt hại ở những khu vực có thể kiểm chứng qua vệ tinh và nhân chứng, và cố tình loại trừ các thành phố như Mariupol hay Kherson — nơi khi đó đang bị Nga bao vây hoặc kiểm soát và không thể tiếp cận để xác minh độc lập. Điều đó có nghĩa là các con số công bố trong giai đoạn đầu chiến tranh gần như chắc chắn thấp hơn thiệt hại thực tế, và số liệu hiện nay từ Bộ Văn hóa Ukraine phần nào lấp đầy khoảng trống đó khi khả năng khảo sát mở rộng.
Đối với những gia đình có người thân từng sống qua chiến tranh, một hình ảnh cụ thể có thể giúp minh họa quy mô này: theo BBC, một cư dân tên Anna sống trong một tòa nhà chín tầng gần tâm một vụ nổ, và chiếc xe hơi của bà đã bị phá hủy hoàn toàn trong vụ nổ đó — một trường hợp cá nhân giữa hàng ngàn thiệt hại được ghi nhận trên toàn quốc.
Người đọc, dù đã sống ở Mỹ nhiều năm hay đang tìm hiểu tình hình Ukraine từ Việt Nam, nên hiểu rằng đây không phải một sự việc đơn lẻ mà là một quá trình tích lũy kéo dài, với số liệu được cập nhật liên tục bởi chính phủ Ukraine — chưa có cơ chế kiểm chứng độc lập toàn diện nào từ một bên thứ ba cho toàn bộ con số này.
Con số hơn 4.500 di tích bị ảnh hưởng đến từ đâu, có đáng tin không?
Con số này là tổng hợp giữa khoảng 1.990 di tích văn hóa và 2.625 cơ sở hạ tầng văn hóa mà Bộ Văn hóa Ukraine ghi nhận tính đến cuối tháng 7/2026. Đây là số liệu từ chính phủ Ukraine, một bên trực tiếp trong cuộc chiến, nên cần được hiểu là báo cáo của một phía chứ chưa có xác minh độc lập toàn diện từ một tổ chức trung lập cho toàn bộ danh sách.
UNESCO có xác nhận toàn bộ thiệt hại này không?
Không. Trong giai đoạn đầu chiến tranh năm 2022, UNESCO chỉ xác nhận được 53 địa điểm bị hư hại sau khi kiểm tra bằng vệ tinh và nhân chứng, và tự nhận danh sách đó chưa đầy đủ. UNESCO không có số liệu tổng hợp công khai tương đương với con số hàng ngàn mà Ukraine công bố sau này.
Những địa điểm bị ảnh hưởng là loại nào?
Bao gồm bảo tàng, phòng trưng bày, trường nghệ thuật, trung tâm văn hóa cộng đồng và một số di tích trong danh sách di sản thế giới của UNESCO. Trong số các bảo tàng bị ảnh hưởng có Bảo tàng Nghệ thuật Quốc gia Ukraine và Bảo tàng Nghệ thuật Tinh xảo Quốc gia Odesa.
Việc phá hủy di sản văn hóa trong chiến tranh có bị coi là vi phạm luật quốc tế không?
Có một công ước quốc tế yêu cầu các bên tham chiến bảo vệ di sản văn hóa, và UNESCO đã từng nhắc nhở Nga về nghĩa vụ này qua thư gửi năm 2022. Tuy nhiên, công ước đó không kèm theo cơ chế chế tài cụ thể, nên việc nhắc nhở mang tính ngoại giao nhiều hơn là ràng buộc pháp lý thực thi được ngay.
Thiệt hại văn hóa này có phải điều chưa từng xảy ra trong chiến tranh không?
Phá hủy di sản văn hóa từng xảy ra trong nhiều cuộc chiến trước đây, nên đây không phải hiện tượng chưa có tiền lệ. Tuy nhiên, tốc độ và quy mô ghi nhận tại Ukraine — từ 53 địa điểm được xác nhận trong vài tuần đầu lên đến hàng ngàn sau bốn năm — là điều đáng chú ý và phản ánh cuộc chiến kéo dài bất thường lâu.
Bảo Nguyễn
Bảo Nguyễn sáng lập Saigon Sentinel để mang đến cho cộng đồng người Việt hải ngoại nguồn tin cộng đồng độc lập và chuyên sâu, trong thời điểm mà thông tin sai lệch lan nhanh hơn khả năng kiểm chứng và rào cản ngôn ngữ khiến việc xác minh trở nên khó khăn hơn lẽ thường. Anh đặt ra tiêu chuẩn biên tập và các lớp kiểm soát chất lượng cho việc đưa tin, chọn đề tài, viết và biên tập từng bài, đọc bài đối chiếu với nguồn trước khi xuất bản, kiểm tra lại nội dung đã đăng, và xử lý đính chính.