Đây là lần đầu tiên Điều 338 của Luật Thuế quan năm 1930 được dùng theo cách này trong lịch sử hiện đại.
Chuyện gì đang xảy ra, và vì sao ngay lúc này?
Hôm thứ Hai, Tổng thống Donald Trump ký các văn bản pháp lý áp thuế 50% lên một loạt hàng hóa nhập từ Canada, bao gồm xe hơi và phụ tùng, rượu vang, bia, phô mai và các sản phẩm sữa khác, xi măng, gậy chơi hockey và nhiều mặt hàng chế tạo khác. Mức thuế này dự kiến có hiệu lực sau 30 ngày, tức khoảng ngày 19 tháng 8. Các mặt hàng năng lượng, kali (potash), cá và khoáng sản chiến lược được loại trừ khỏi lần áp thuế này.
Lý do chính quyền đưa ra là Canada đã có hành vi mà Tòa Bạch Ốc gọi là phân biệt đối xử với hàng Mỹ trong ba lĩnh vực: xe hơi, rượu và sữa. Theo Tòa Bạch Ốc, nhập khẩu xe hơi Mỹ vào Canada đã giảm khoảng 22%, tương đương 5,6 tỷ USD trong giai đoạn từ tháng 4/2025 đến tháng 3/2026 so với cùng kỳ năm trước, sau khi Canada áp thuế 25% lên xe Mỹ nhưng để xe từ các nước khác vào miễn thuế. Về rượu, hầu hết các tỉnh và vùng lãnh thổ Canada đã ngừng bán rượu Mỹ từ tháng 3/2025, khiến nhập khẩu rượu Mỹ giảm khoảng 81%, tương đương 582 triệu USD trong năm sau đó. Chính quyền cũng cho rằng Canada cho các nhà bán lẻ Liên minh Châu Âu tiếp cận hạn ngạch nhập phô mai miễn thuế mà từ chối áp dụng tương tự cho phía Mỹ.
Ai bị ảnh hưởng? Trước hết là các nhà nhập khẩu và bán lẻ Mỹ phụ thuộc vào nguyên liệu hoặc hàng hóa Canada, và người tiêu dùng Mỹ mua xe, rượu, phô mai hay vật liệu xây dựng có nguồn gốc Canada — giá các mặt hàng này nhiều khả năng sẽ tăng. Phía Canada, các nhà sản xuất và công nhân trong ngành xe hơi, rượu và sữa là những người chịu tác động trực tiếp nhất. Theo ThePrint, lượng hàng hóa Canada bị ảnh hưởng ước tính khoảng 20 tỷ USD.
Tranh chấp này bắt đầu từ đâu?
Căng thẳng thương mại Mỹ-Canada leo thang từ đầu nhiệm kỳ hai của Trump, khi ông đe dọa áp thuế lên Canada và Mexico với lý do ma túy và người nhập cư qua biên giới. Canada đáp trả bằng thuế riêng lên hàng Mỹ, và một số tỉnh rút rượu Mỹ khỏi kệ hàng do các cửa hàng nhà nước quản lý. Sau đó chính quyền Mỹ có miễn thuế một số hàng hóa tuân thủ hiệp định USMCA, nhưng căng thẳng vẫn không hạ nhiệt. Đến nay, Trump đã quyết định không gia hạn hiệp định USMCA sau năm 2036, khiến khung pháp lý thương mại giữa hai nước trở nên bất định hơn. Gần đây, Trump còn đe dọa áp thêm thuế vì khói từ hàng trăm vụ cháy rừng ở Canada lan sang gây ô nhiễm không khí ở nhiều vùng của Mỹ — một yếu tố mới, ngoài tranh chấp xe hơi, rượu và sữa.
Đây có phải là chuyện chưa từng có?
Về công cụ pháp lý, đây thực sự là điều mới: lần này Trump dùng Điều 338 của Luật Thuế quan năm 1930 — một điều luật cho phép tổng thống áp thuế tới 50% với nước bị coi là phân biệt đối xử thương mại với Mỹ — và đây là lần đầu tiên điều luật này được áp dụng theo cách này trong lịch sử hiện đại. Một quan chức cấp cao trong chính quyền xác nhận Điều 338 chưa từng được dùng theo cách này trước đây, nhưng khẳng định có đủ thẩm quyền pháp lý. Việc chuyển sang dùng điều luật này một phần vì Tòa án Tối cao Mỹ trước đó đã ra phán quyết Trump không thể dùng luật quyền lực khẩn cấp để áp thuế nhập khẩu.
Về bản chất, đây là một bước leo thang trong chuỗi ăn miếng trả miếng đã kéo dài hơn một năm, không phải một sự kiện đơn lẻ bất ngờ. Canada và Trung Quốc là hai nước duy nhất trả đũa các mức thuế trước đó của Trump, theo Tòa Bạch Ốc. Xét về quy mô, Canada là đối tác thương mại lớn thứ hai của Mỹ sau Mexico, với kim ngạch hàng hóa và dịch vụ hai chiều đạt gần 880 tỷ USD trong năm 2025, và riêng thương mại năng lượng đã khoảng 150 tỷ USD — nên tác động kinh tế của vòng thuế mới này, dù không phải chưa từng có tiền lệ về hình thức xung đột, có quy mô đáng kể hơn nhiều vòng trả đũa trước.
Điều gì sẽ xảy ra tiếp theo?
Thủ tướng Canada Mark Carney gọi động thái này là vi phạm trực tiếp hiệp định CUSMA (tên gọi phía Canada dùng cho USMCA), nhưng nói Canada vẫn sẵn sàng đàm phán và đã gửi các đề xuất chi tiết để giải quyết tranh chấp. Thủ hiến bang Ontario Doug Ford kêu gọi Canada đáp trả tương xứng, thuế đổi thuế, đô-la đổi đô-la. Phòng Thương mại Canada gọi đây là một sự leo thang đáng tiếc và kêu gọi hai chính phủ dùng 30 ngày trước khi thuế có hiệu lực để đàm phán thực chất. Hội đồng Rượu mạnh chưng cất Mỹ cảnh báo mức thuế 50% làm sâu sắc thêm căng thẳng thương mại và tăng rủi ro trả đũa tiếp theo. Một quan chức chính quyền Mỹ nói đây chưa phải là chiến tranh thương mại và cửa đàm phán vẫn mở.
Thuế 50% này áp dụng cho tất cả hàng hóa Canada hay chỉ một số ngành?
Chỉ áp dụng cho một số nhóm hàng cụ thể — xe hơi và phụ tùng, rượu, sản phẩm sữa, xi măng, gậy hockey và một số hàng chế tạo khác — không phải toàn bộ hàng nhập từ Canada. Năng lượng, kali, cá và khoáng sản chiến lược được loại trừ hoàn toàn khỏi lần áp thuế này.
Vì sao Canada bị nhắm tới trong khi hiệp định USMCA quy định thương mại tự do?
Chính quyền Mỹ cho rằng chính Canada đã vi phạm tinh thần thương mại công bằng trước, bằng cách áp thuế riêng lên xe Mỹ, ngừng mua rượu Mỹ và ưu tiên hạn ngạch phô mai cho Liên minh Châu Âu hơn Mỹ. Phía Canada thì cho rằng các bước đó chỉ là phản ứng đáp trả các mức thuế Mỹ áp trước, và Mỹ mới là bên vi phạm hiệp định khi áp thuế mới lên hàng vốn được miễn thuế theo thỏa thuận.
Người tiêu dùng Mỹ bình thường có bị ảnh hưởng không?
Có khả năng. Xe hơi, rượu vang, bia, phô mai và vật liệu xây dựng nhập từ Canada nhiều khả năng sẽ tăng giá khi thuế có hiệu lực, vì nhà nhập khẩu Mỹ thường chuyển một phần chi phí thuế sang giá bán lẻ. Mức độ tăng cụ thể chưa được công bố và còn tùy vào việc hai nước có đạt được thỏa thuận trong 30 ngày tới hay không.
Cháy rừng ở Canada có liên quan gì tới vụ thuế này?
Đây là một yếu tố mới, riêng biệt với tranh chấp xe hơi, rượu và sữa. Trump đã chỉ đạo cấp dưới xem xét khả năng áp thêm thuế vì khói từ các vụ cháy rừng ở Canada lan sang gây ô nhiễm không khí ở nhiều vùng của Mỹ, nhưng đây chưa nằm trong đợt thuế 50% vừa công bố.
Đây có phải là lần đầu Mỹ dùng loại thuế kiểu này không?
Về công cụ pháp lý thì đúng — đây là lần đầu Điều 338 của Luật Thuế quan năm 1930 được dùng theo cách này trong lịch sử hiện đại. Nhưng về bản chất xung đột thương mại Mỹ-Canada, đây chỉ là bước leo thang mới nhất trong một chuỗi trả đũa qua lại đã kéo dài hơn một năm.